Brama

(Uwaga! Tekst poniższy nie jest recenzją w klasycznym rozumieniu tego słowa, lecz raczej rodzajem medytacji, w której ujawniam 80% fabuły filmu „Wiosna, lato, jesień, zima… i wiosna” (łącznie z zakończeniem), a nawet sugeruję ciąg dalszy. Jeśli więc ktoś z Szanownych Czytelników chciałby ową produkcję obejrzeć nie tracąc „efektu niespodzianki”, niech poniższego (na razie ) nie czyta. Zaprezentowany tu mini-esej miał swoją premierę miesiąc temu w internetowym kwartalniku „Humanistyka”, którego główna część poświęcona była ascezie i do którego lektury przy okazji szczerze zachęcam (link znajdziecie patrząc nieco na prawo od tego miejsca, w moim dziale „Archipelag”). Cytowane przeze mnie wypowiedzi mistrza buddyzmu zen Seung Sa Nima pochodzą z artykułu „Sutra Serca z komentarzem Seung Sa Nima”, zamieszczonego na witrynie „Sangha Zen Kannon Gdańsk”.)

       Ilekroć myślę o ascezie (choć przyznaję, że nie zdarza mi się to często) moja pamięć przywołuje cytat z “Elementarza etycznego” Karola Wojtyły: “Nie wolno mniemać, iż asceza polega na ucieczce od życia. Wręcz przeciwnie, ma ona człowiekowi zapewnić pełnię życia przez doskonałe opanowanie najtrudniejszych jego dziedzin. Przez ascezę ma człowiek właśnie wejść we wszystkie wartości i przeżywać je w ich największej prawdzie, bez złudzeń i bez rozczarowań”. Chciałoby się rzec – „w tych trzech zdaniach jest wszystko”. Prostota, jasność i pewność (nie mylić z uproszczeniem, powierzchownością i naiwnością). A także – wiarygodny duchowy drogowskaz, obietnica odkrycia sensu życia i nadzieja egzystencjalnego spełnienia (dziś nieco bałamutnie nazywanego „samorealizacją”). „Bóg jest prosty” – napisała kiedyś w internetowej dyskusji pewna mądra kobieta, odpowiadając na podszyte pyszałkowatą ironią zarzuty gnostyckiego erudyty i poligloty. „Świętość jest prosta” – powiedział mi kiedyś mój spowiednik. A przecież ten „prosty” Bóg stworzył wszechświat, którego misterna i skomplikowana budowa wciąż stanowi wyzwanie dla milionów naukowców. A przecież owa „prosta” świętość wymaga znajomości subtelnych poruszeń i nieraz solidnie powikłanych ścieżek ludzkiej duszy, „rozeznawania duchów”, demaskowania sytuacji, kiedy – jak mówi św. Paweł – „szatan przybiera postać anioła światłości”. Jak pogodzić te skrajności? Jak zniwelować napięcie między nimi? A może tego napięcia wcale nie ma, jest tylko wykwitem naszego umysłu, który nie potrafi być prosty?

       O filmie „Wiosna, lato, jesień, zima… i wiosna” koreańskiego reżysera Kim Ki Duka wielokrotnie pisano, że jest ascetyczny, zarówno w formie jak i treści. Niewiele w nim się dzieje, a jeszcze mniej mówi. A jednak – co również przyznawało wielu krytyków i komentatorów – film ów jest wyjątkowej urody metaforą ludzkiego życia; „odwieczną archetypową historią”, powtarzającą się w miliardach biografii; egzystencjalnym zwierciadłem, w którym mogą odnaleźć swoje oblicze wyznawcy wszystkich religii i reprezentanci wszystkich kultur. W miarę pogłębiania analizy dzieło Kim Ki Duka ujawnia kolejne pokłady znaczeń, symboliczne nawarstwienia buddyjskich wierzeń, semantyczną mozaikę zogniskowaną wokół przedmiotów, zwierząt i obiegu pór roku. A jednak to wciąż ten sam film. Z pozoru tak prosty, że czasem posądzany o nudę, przewidywalność i banał. Na czym więc polega jego ascetyczność? Na tym, że prawie nie ma fabuły i dialogów? Na tym, że opowiada o życiu buddyjskiego mnicha i jego wychowanka? A może na tym, że przy pomocy niezwykle oszczędnych środków stara się przedstawić wspomnianą przez Karola Wojtyłę „pełnię życia”, tudzież stanowi lekcję przeżywania jej w możliwie „największej prawdzie”? „Wąskie drzwi wiodą daleko w głąb” – powiada wschodnie przysłowie.

       Zamiast drzwi jest brama. Oddziela dwa światy. Malowidła na jej zewnętrznej stronie przedstawiają muskularne postacie, jakby nagle zatrzymane podczas gorączkowego ruchu. W wyrazie ich oczu, w grymasie na twarzach można dopatrzyć się wybujałych namiętności: gniewu, zazdrości, pożądania, pychy… Po drugiej stronie bramy – przeciwnie. Dwie ludzkie figury pogrążone w medytacji. Zamknięte oczy, na twarzach wyraz skupienia. Spokój i harmonia. Z punktu widzenia zdrowego rozsądku brama wydaje się absurdem. Po jej bokach nie ma żadnych ścian, stoi na skraju lasu i jeziora, stanowiąc osobliwe „wejście” na niewielką przystań. Niepraktyczny, irytujący dziwoląg. Na szczęście mało kto zapuszcza się w te odludne strony… Druga, mniejsza brama (a właściwie drzwi) znajduje się w niewielkim domku-świątyni, zbudowanym na pływającej po jeziorze samotnej tratwie. W domku mieszka buddyjski mnich wraz z małym chłopcem (najprawdopodobniej sierotą). Mnich wprowadza malca w arkana pustelniczego życia, uczy go samodyscypliny, harmonijnego współistnienia ze światem przyrody, sztuki medytacji. Zgodnie z nakazami buddyzmu codziennie toczy ze sobą ascetyczną walkę, by wyzbyć się wszelkich pragnień, nieuchronnie prowadzących do cierpienia. Jednak spojrzenie go zdradza. Kiedy w ramach kary za popełnione zło chłopiec wspina się na wzniesienie z przywiązanym do pleców kamieniem, w oczach „Przenajświętszego” (jak tytułują duchownego rzadcy goście) na moment pojawia się lęk, czy mały nie zrobi sobie krzywdy. Po chwili lęk ustępuje miejsca uldze.

       „Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu” – napisał kiedyś Antonie de Saint-Exupery. „Gdy jej dusza wyzdrowieje, zniknie również choroba ciała” – tłumaczy mnich zatroskanej matce, która przyprowadziła na tratwę swą córkę, cierpiącą na nieznaną dolegliwość. W kipiącym namiętnościami „świecie ludzi” trudno dostrzec prawdziwe oblicze duszy. Do tego trzeba wytrwałej ascezy, dzięki której otwierają się wewnętrzne, duchowe oczy. Asceza zaś jest jak nieustanne przechodzenie przez bramy i drzwi ustawione tam, gdzie wg „zdrowego rozsądku” być ich nie powinno. W „świecie ludzi” takie drzwi i bramy są co najwyżej przyczyną wzruszenia ramion. Przynajmniej do czasu, kiedy tymi ramionami nie wstrząśnie płacz.

       „Najsłabszą ze wszystkich słabych rzeczy jest cnota nie zahartowana w ogniu”. Tym razem to Mark Twain. Przechodzenie przez bramę może wejść w nawyk i nie sprawiać kłopotu, dopóki w okolicy nie pojawi się naprawdę silna pokusa. Nastoletni wychowanek mnicha, chcąc w nocy przekraść się do posłania dziewczyny, usiłuje – jak co dzień – otworzyć drewniane drzwi. Te jednak nie dość, że głośno skrzypią, to jeszcze blokuje je ciało śpiącego obok „Przenajświętszego”. Niewiele myśląc młodzieniec obchodzi drzwi dookoła. Ogień płonie. Z każdym dniem mocniej. Coraz trudniej odgadnąć jego naturę – przelotna fascynacja; prawdziwa miłość; nieokiełznana żądza zdrowego wilczka, który pierwszy raz w życiu ujrzał młodą samicę? Stary mnich nie ma wątpliwości – „żądza prowadzi do pragnienia posiadania, a pragnienie posiadania do morderstwa”. Lecz jego słowa są jak kawałki pergaminu wrzucone w buzujące płomienie. Brama znów się otwiera, roztaczając przed młodzieńcem radosną perspektywę połączenia z ukochaną kobietą, dla duchownego zaś inicjując czas weryfikacji, czy rzeczywiście pragnie dążyć tylko do nirwany. Pierwszy z nich posmakował już owoców ascezy, ale nie jest jeszcze pewien jej wartości. Drugi zaś wie, że zrobił dla swego wychowanka wszystko, co powinien. Jest spokojny, jakby przeczuwał, że konfrontacja ze „światem ludzi” to niezbędny etap na drodze do doskonałości.

       Przed nakręceniem „Wiosny…” Kim Ki Duk przez dwa lata praktykował medytację i studiował buddyzm. Jego wcześniejsze filmy zasłynęły, oprócz walorów artystycznych, drastycznymi scenami seksualnych perwersji i okrucieństwa. W „Wiośnie…” prawie nie ma po nich śladu, nie licząc obrazów dręczonych zwierząt i dwu wizualnie mocnych świadectw żywiołowego, młodzieńczego erotyzmu. Nie burzą one jednak zbytnio klimatu całości, który – przynajmniej piszącemu te słowa – udzielił się właściwie od pierwszych minut tego niezwykłego filmu. Klimat ów można bez przesady określić mianem medytacyjnego lub momentami wręcz kontemplacyjnego. Poważny (lecz zamierzony przez reżysera i uzasadniony fabularnie) zgrzyt pojawia się dopiero po około godzinie projekcji. Z początku aż trudno uwierzyć, że trzydziestoletni wychowanek „Przenajświętszego” to ten sam człowiek, którego oglądaliśmy jako dziecko i nastolatka. Teraz miota się i krzyczy. Próbuje nawet targnąć się na własne życie. Podobnie „bluźnierczo” zachowują się przybyli za nim na tratwę policjanci, którzy z nudów urządzają sobie w pewnej chwili… zawody strzeleckie.

       Dla mocno sędziwego już mnicha nadchodzi czas ostatecznej próby. Wie, że traci swego wychowanka, którego kochał jak syna (twarz starca ponownie go zdradza) tym razem bezpowrotnie. Buduje na łódce rytualny stos, siada na nim i szczelnie zakleja wszystkie otwory na głowie kawałkami materiału z napisem oznaczającym „zamykanie”. Zbliżenie na twarz-maskę. W miejscu, gdzie były oczy coraz wyraźniej rysują się plamy wilgoci…

       Niczego nie pragnąć, od wszystkiego się oderwać, zgasić płomyk własnego „ja”… Czyż upragniona przez wielu nirwana nie jest w istocie pułapką? Pustką bez dna? Nie odczuwa się w niej cierpienia, lecz zarazem nie odczuwa się również niczego więcej: radości, współczucia, miłości. Bo przecież, by doświadczać każdego z tych uczuć lub stanów niezbędna jest jakaś forma przywiązania. A przywiązanie jest konsekwencją, mniej lub bardziej świadomego, pragnienia. Nirwana zaś to stan „bez-pragnienia”. Czy zatem cała sztuka nie polega na tym, by pragnienia i wynikające z nich przywiązania oczyścić i ułożyć we właściwej hierarchii? „Przez ascezę ma człowiek właśnie wejść we wszystkie wartości i przeżywać je w ich największej prawdzie, bez złudzeń i bez rozczarowań”. „Elementarz etyczny” Karola Wojtyły. Złudzeń i rozczarowań unikamy zaś wówczas, gdy po ludziach, zjawiskach i rzeczach spodziewamy się dokładnie tego, co są w stanie zaoferować. Natomiast głębokie zrozumienie i praktykowanie wartości ma miejsce nie wtedy, gdy dokonujemy duchowej amputacji wszystkich pragnień, lecz wtedy, gdy wyzbywamy się pragnień z tymi wartościami sprzecznych. I tylko nich.

       Czy jednak nirwana jest kresem buddyjskich wtajemniczeń? Znawcy tematu powiedzą zapewne, że zależy to od „szkoły” buddyzmu. Do której z nich należy filmowy mnich? W jednej ze scen nakazuje on swojemu uczniowi wyryć na deskach tratwy tekst sutry „Prajnaparamita”, znanej też jako „Sutra Serca”. Zdaniem Seunga Sa Nima, mistrza buddyzmu zen, w sutrze tej twierdzi się, że nirwana bynajmniej nie stanowi kresu duchowej doskonałości człowieka. Po niej są jeszcze dwa etapy. Pierwszy z nich to „Annutara Samjak Sambodhi”, co w sanskrycie oznacza „najwyższe doskonałe oświecenie”. Seung Sa Nim tak je charakteryzuje: „Jeśli osiągniesz prawdziwą pustkę, to jest to tylko nirwana. To jest doświadczenie całkowitej stałości i błogości: nie ma podmiotu ani przedmiotu, nie ma dobra ani zła, nie ma przychodzenia ani odchodzenia, nie ma życia ani śmierci. Nie ma nic do osiągnięcia. (…) Jeśli osiągniesz “nie osiąganie”, osiągniesz prawdę. Twój umysł jest pusty i czysty jak przestrzeń. To znaczy, że umysł odbija jak lustro: jeśli góra pojawi się przed lustrem, jest tylko góra; pojawia się woda, wtedy jest tylko woda; pojawia się czerwone, lustro odbija czerwone; białe przychodzi – białe. Niebo jest niebieskie, drzewo jest zielone. Pies szczeka, “hau, hau!” Cukier jest słodki. Wszystko co widzisz, słyszysz, wąchasz, smakujesz, dotykasz i wszystko, o czym myślisz, jest prawdą takie, jakie jest. Nirwana oznacza osiągnąć pustkę, w której nie ma niczego do osiągnięcia. Annutara Samjak Sambodhi oznacza użyć doświadczenia pustki do osiągnięcia prawdy. Z pustym umysłem odzwierciedlać ten świat, takim, jaki jest. To jest Buddyzm Mahajany i Wielka Droga Bodhisattwy.”

       Mam nadzieję, że nie wygłaszam herezji, ale czytając powyższy fragment przyszło mi na myśl, że podobnie musieli postrzegać świat nasi prarodzice – Adam i Ewa. Jeszcze zanim nadali nazwy roślinom i zwierzętom. Zanim w swych umysłach oblekli rzeczywistość w formy językowe, tworząc podwaliny kultury. Zanim popełnili grzech pierworodny…

       Jednak „Annutara Samjak Sambodhi” to wciąż nie koniec. Jak twierdzi Seung Sa Nim „samo osiągnięcie prawdy nie wystarczy, ponieważ nasze doświadczenie prawdy musi funkcjonować dla innych osób z chwili na chwilę. Sutra kończy się napomnieniem do działania: Gate, gate, paragate, parasamgate, bodhi svaha. Ta mantra oznacza utrzymywanie umysłu w tym momencie, który jest Wielką Miłością i Wielkim Uczuciem.
       To jest droga bodhisattwy. Kiedy działasz ze wszystkimi istotami, Wielka Miłość pojawia się sama z siebie. Wspólne działania to po prostu działanie w harmonii z chwili na chwilę. To jest także pokój na świecie. Tylko rób to. Tylko rób to. Kiedy ktoś jest spragniony, daj mu pić. Gdy ktoś jest głodny, daj mu jeść. Jeśli cierpiąca osoba pojawi się przed tobą, tylko pomagaj, bez myślenia, bez sprawdzania. (…) To jest prawdziwe znaczenie Sutry Serca.”

       A zatem asceza wiodąca do oczyszczenia się z wszelkich pragnień i przywiązań de facto prowadzi do ich sublimacji, całkowicie pozbawionego interesowności, pychy i egoizmu wydoskonalenia. Prawda jest prosta, dobro jest proste, świętość jest prosta. Czy to jeszcze buddyzm czy już chrześcijaństwo?
       Testament łez starego mnicha. Nieme świadectwo, którego nikt nie odczyta. Wstydliwie zakryte nawet przed błękitem nieba i zielenią drzew poczucie klęski. Bo nawet Wielka Miłość i Wielkie Uczucie mistrza nie uchroniły wychowanka przed wejściem na drogę zbrodni, a przy okazji pozbawiły starca jedynego oparcia w chwili, gdy potrzebował go najbardziej. Świat po drugiej stronie bramy okazał się silniejszy, przebieglejszy, brutalnie zwycięski.

To wszakże jeszcze nie koniec tej historii…

       Po latach brama oddzielająca dwa światy znowu się otworzy. Na zaniedbaną tratwę powróci jej „marnotrawny syn”. Niedługo potem kobieta o zasłoniętej twarzy przyniesie niemowlę. Podczas ucieczki utonie, przypadkiem wpadając do przerębli, w której nowy mistrz odbywał codzienną toaletę. Pustelnik odbędzie pokutę, dużo cięższą niż ta z okresu dzieciństwa. Następnie zajmie się wychowywaniem i kształceniem osieroconego chłopczyka. Gdy ten dorośnie, zacznie powtarzać dawne grzechy swego guru. Niby te same, a jednak cięższe, bardziej okrutne. Koło Samsary wykona kolejny obrót, choć na drodze jakby nieco bardziej wyboistej niż dawniej. Brama na skraju jeziora i lasu zapewne znów się otworzy. Nastolatek ucieknie do „świata ludzi”, goniąc za kuszącą iluzją. Czy i on znajdzie w sobie siłę, by wrócić?

RdR

       Jak już wspomniałem powyżej w filmie (na początku i końcu) znajdują się sceny dręczenia zwierząt, w części pt. “Lato” są dwie realistyczne sceny erotyczne. Niestosowne dla młodszych odbiorców mogą być też dwie sceny przedstawiające samobójstwo (w tym jedno rzeczywiście dokonane).